Neurotoksyczność fenyloalaniny
Neurotoksyczność fenyloalaniny - dlaczego chory z PKU nigdy nie może zapomnieć o swojej chorobie?
dr hab. n. med. Maria Giżewska
Klinika Pediatrii, Endokrynologii,
Diabetologii, Chorób Metabolicznych
i Kardiologii Wieku Rozwojowego
Pomorski Uniwersytet Medyczny Szczecin
Fenyloketonuria (PKU) jest najczęstszym wrodzonym błędem w metabolizmie aminokwasów, a tym samym jedną z najczęstszych wrodzonych wad metabolizmu. Nieleczona prowadzi do ciężkich form niepełnosprawności intelektualnej, a także licznych patologicznych objawów neurologicznych, opornej na leczenie padaczki, zachowań agresywnych i innych poważnych zaburzeń. W wielu przypadkach skutkuje to pełnym uzależnieniem chorych od opieki osób trzecich. Nierzadko zdarza się, że z uwagi na swoją dramatyczną niepełnosprawność umysłową i ruchową, chorzy trafiają do instytucji opiekuńczych, którymi w warunkach polskich najczęściej są domy pomocy społecznej.
Fenyloketonuria wymaga diagnostyki już w pierwszych dniach życia chorego dziecka i jak najwcześniejszego wprowadzenia leczenia ograniczającego podaż fenyloalaniny. Leczenie dietetyczne nie jest proste ale dobrze prowadzone stwarza szanse na prawidłowy rozwój umysłowy i radość z pełni życia w przyszłości. To właśnie dlatego kontrola stężeń fenyloalaniny i leczenie choroby powinno trwać przez całe życie. Powyższe prawdy są znane większości rodziców i chorych z PKU.
Zarówno pacjentów, jak i ich rodziny nurtują często pytania na temat przyczyny tak poważnych następstw nieleczonej lub niedostatecznie kontrolowanej PKU: co jest przyczyną tak dramatycznego uszkodzenia mózgu u osób nieleczonych, dlaczego odstępstwa od rygorystycznego stosowania diety powodują u mojego dziecka narastające trudności w nauce, dlaczego nawet dobrze leczeni w dzieciństwie młodzi dorośli z PKU, po zaprzestaniu kontroli nad chorobą są bardziej nerwowi, mają kłopoty w pracy i w szkole? Są to pytania o istotę i następstwa neurotoksyczności fenyloalaniny i właśnie odpowiedziom na tego typu dylematy poświęcony jest ten artykuł.
Pierwszą osobą, która powiązała PKU z niepełnosprawnością intelektualną był odkrywca tej choroby, norweski lekarz i biochemik Asbjørn Følling. W roku 1934 wykazał on, że przyczyną ciężkiego uszkodzenia mózgu u dwójki kilkuletniego rodzeństwa jest nieznana wcześniej choroba, której towarzyszy wydalanie z moczem chorych dzieci ogromnych ilości kwasu fenylopirogronowego. Nowoodkryte schorzenie początkowo nazwano oligofrenią fenylopirogronową. W kolejnych latach ustalono, że choroba jest skutkiem nieprawidłowego metabolizmu aminokwasu fenyloalaniny, która w następstwie defektu enzymatycznego (tj. braku lub ograniczeniu w wątrobie aktywności enzymu hydroksylazy fenyloalaninowej) nie jest przekształcana w inny aminokwas - tyrozynę. Obecny w moczu chorych kwas fenylopirogronowy jest jednym z metabolitów fenyloalaniny. Zasługi Føllinga na polu medycyny metabolicznej są ogromne – nie tylko odkrył on PKU ale także, jako pierwszy, powiązał wrodzone wady metabolizmu z niepełnosprawnością intelektualną. W dowód uznania swoich dokonań w roku 1962 był pierwszym laureatem międzynarodowej nagrody im. Josepha Kennedy’ego za badania nad przyczynami niepełnosprawności intelektualnej (Fot.1).
Fot. 1 Rok 1962 - Asbjørn Følling otrzymuje z rąk Prezydenta USA J.F. Kenned’ego nagrodę Joseph P. Kennedy International Award in Mental Retardation.
