Wykrywanie fenyloketonurii – dobrodziejstwo noworodkowych badań przesiewowych

dr hab. n. med. Maria Giżewska

Od dawna wiadomo, ze warunkiem skutecznego leczenia PKU jest jak najwcześniejsze wykrycie choroby i wczesne wprowadzenie leczenia dietetycznego. Diagnostyka PKU opiera się o tzw. badania przesiewowe noworodków, które pozwalają na identyfikację chorych dzieci już w pierwszych dniach ich życia. Dokonuje się tego poprzez pobranie kilku kropli krwi z pięty każdego noworodka po ukończeniu przez niego 72 godzin życia i oznaczenia w niej stężenia fenyloalaniny. Aktualnie w Polsce badania wykonuje się przy użyciu metody kolorymetrycznej. Warunkiem prawidłowego wykonania testu jest wcześniejsze karmienie dziecka mlekiem matki lub mlekiem modyfikowanym. Powtórzenie testu jest czasami konieczne u noworodków urodzonych przedwcześnie lub chorych, szczególnie jeżeli były żywione pozajelitowo. U dzieci zdrowych stężenia fenyloalaniny mieszczą się na ogół poniżej 2 mg%, u noworodków chorych są wielokrotnie wyższe, przekraczając często wartość 20 mg%.

Pobieranie krwi z piętki noworodka w ramach noworodkowych badań przesiewowych

Podwyższone stężenia fenyloalaniny wymagają pogłębienia diagnostyki i przeprowadzenia wielu badań, stąd rodzice już po kilku dniach pobytu dziecka w domu otrzymują wezwanie do zgłoszenia się wraz z noworodkiem do szpitala. Badania te mają na celu określenie typu PKU, w tym wykluczenie tzw. postaci nietypowych choroby związanych z brakiem aktywności kofaktora PAH, czyli tetrahydrobiopteryny. Ta rzadka (od 1 do 3%) odmiana nieprawidłowego metabolizmu fenyloalaniny jest ciężką chorobą ogólnoustrojową, z wieloma następstwami neurologicznymi i wymaga innych form leczenia, niż deficyty PAH. U większości dzieci rozpoznaje się jednak jedną z trzech typowych postaci defektów w aktywności PAH, czyli:

• łagodną hiperfenyloalninemię (stężenia fenyloalaniny we krwi do 10 mg%), która nie wymaga leczenia (o ile nie jest to kobieta planująca posiadanie potomstwa lub już w ciąży),
• łagodną PKU (stężenia fenyloalaniny we krwi między 10 a 20 mg%)
• klasyczną postać choroby (stężenia fenyloalaniny we krwi powyżej 20 mg%).

Wśród dzieci polskich najczęściej występuje klasyczna postać PKU związana z całkowitym lub prawie całkowitym brakiem aktywności enzymu. Zarówno postać łagodna, jak i klasyczna wymagają jak najszybszego (optymalnie przed ukończeniem 2 tygodnia życia) wprowadzenia leczenia dietetycznego, które jest aktualnie standardem postępowania w PKU.
Zdarzają się sytuacje, w których pierwsze wyniki testu są nieprawidłowe ale w kolejnych testach stężenia fenyloalaniny ulegają normalizacji – mówimy wówczas o tzw. przejściowej hiperfenyloalaninemii, która jest najczęściej skutkiem jedynie czasowej mniejszej wydolności enzymatycznej wątroby. Dzieci takie nie wymagają leczenia dietetycznego.
Należy pamiętać, że dziecko chore na PKU rodzi się z nieuszkodzonym OUN. W czasie ciąży wątroba zdrowej matki (nawet pomimo tego, że jest ona nosicielką PKU) zabezpiecza prawidłowy metabolizm fenyloalaniny u płodu. W pierwszych dniach życia chorego dziecka, wraz z przyjmowaniem bogatego w fenyloalaninę mleka matki lub mleka modyfikowanego, stężenie tego aminokwasu podnosi się na tyle, że w oparciu o testy przesiewowe można szybko wykryć chorobę.  Czas potrzebny do ustalenia diagnozy jest na szczęście na tyle krótki, że nie dochodzi do uszkodzeń mózgu i wcześnie leczone dzieci rozwijają się w przyszłości prawidłowo. Nie można jednak zwlekać z udaniem się do szpitala i rozpoczęciem terapii. Sukces w leczeniu PKU jest bowiem nierozerwalnie związany z wiekiem, w którym wprowadzono dietę ograniczającą podaż fenyloalaniny. Im wcześniej to nastąpi, tym lepiej dla przyszłego rozwoju dziecka.